Valle tamén é noso

─Estarás conmigo, Diotima, en que el diálogo es el vehículo por excelencia del saber…

─Manolo, deixa de facer o parvo. Ás veces tes cada cousa!

─Perdoa, muller. É que estiven vendo un documental de Sócrates e Platón… Vaia filósofo estou feito, eh? He, he, he.


─Como saberás, o 17 de maio celébrase o día das Letras Galegas.

─Si, mestre. Sei.

─E saberíasme dicir que son as Letras Galegas?

─Pois… a ver, fanse homenaxes a persoas importantes para Galicia, que loitaron polo galego e demais… O que máis, escritores… si, basicamente é iso.

─Entón quedamos en que nas Letras Galegas homenaxéase á xente que loitou polo galego.

─Si.

─Pola lingua soamente ou tamén pola cultura?

─Non, a ver, a cultura en certa forma vai ligada á lingua. Non é?

─En certa forma si.

─Como que “en certa forma”?

─Por exemplo, no noso caso: cres que a cultura galega só se pode expresar mediante a lingua galega?

─Ou mediante calquera outra lingua, tirando de tradución.

─E que me dis do castelán de Galicia?

─O castelán, xa o di o nome, vén de fóra, de Castela.

─Sería bo que lle miraras tamén o apelido.

─Pero o apelido é bastardo e falsea, se me permite.

─Logo é unha lingua mentireira, dis ti?

─Bífida, diría eu.

─Creo que te equivocas dobremente. Bífida, quere dicir dividida en dúas partes, non velenosa. E por outra parte, eu estou convencido de que a cultura galega exprésase tanto en galego como en castelán, porque o noso castelán, ten particularidades que tamén son moi nosas. De feito, cando falamos castelán por aí adiante identifícannos rapidamente.

─A Galicia prístina é monolingüe!

─Ten coidado e non mordas a lingua, que co veleno que tes aí acumulado igual temos unha desgraza.

─E, a conto das Letras Galegas, ó seu xuízo, cal é o mellor literato galego de tódolos tempos?

─Valle-Inclán.

─Como Valle-Inclán? Pero ese non escribe en castelán?

─Preguntáchesme literato galego, é dicir, que se dedica á literatura e criado en Galicia. Cumpre as dúas premisas.

─Non deixa títere con cabeza, eh. E non era que non tiña man esquerda o fulano?

─Cando o lin pareceume que tiña bastante.

─Ademais eu tiña entendido que era carlista ou andáballe preto.

─Vaia se era! Ojito, eu non é que o queira salvar, ós mortos hai que recordalos como foron, non como nós quereríamos que tiveran sido, que iso é unha forma de egoísmo.

─Moi lúcida a reflexión.

─Nótase que non é miña, é de Carvalho Calero. O caso é que eu con Valle descubrín, hai xa moito tempo, non vaias pensar, estouche falando de tempos de Pilatos, algo que non me pasara con ningún outro literato da terra. E mira que lin duns e doutros…

─E que tiña Valle que non tivera o resto?

─Ás veces non é o que un teña, senón cómo se lle saca partido, e se as circunstancias permiten.

─Tereino en conta.

─Neste país tauriforme somos moi de xulgar pola tapa do libro. E como quen o escriba non caia en graza, o libro xa se pode ir despedindo.

─Lémbrome daquela lección na que vostede explicou que un libro é unha arma de dobre fío: pode falar tanto a favor de un, como volverse en contra. Ben é certo que, ás veces, o sentido dunha obra non depende tanto da intelixencia de quen escribe, canto da intelixencia de quen le.

─Menos mal! Menos mal! Menos mal que se me fai algo de caso, que alguén repara nas cousas que vou dicindo! A linguaxe non a dominamos, domínanos ela! Pero a xente crese por riba do ben e do mal, e inda por riba quere que lle dean todo mascado!

─Claro, claro, e veña, todos como ovellas detrás, a repetir despropósitos… Non señor! Fóra o mecanicismo!

─Verás, cando eu lin as ‘Comedias bárbaras’ e ‘Divinas palabras’, ambientadas nos arredores de Viana do Prior, decateime decontado da súa condición de retrato de época, ademais da impresión de frescura e viveza que transmitía.

─Afortunadamente todo ese mundo que reflicte o dramaturgo xa foi; gracias a Dios non quedan desa clase de malpocados na sociedade galega.

─En que mundo vives, rapaz? Baixa á terra, volve ás raíces, déixate levar da man dos que saben, como este esperpéntico cabaleiro, e verás a Galicia auténtica, a de antano: resignada, rural, caciquil, supersticiosa e católica, presa polos señores e acatada polo pobo.

─Esas cousas ocorrían vai dous séculos, lo menos!

─Diso non van máis de 70 anos, fíate deste vello lobo.

─Bah!

─Mira, unha cousa é o que a ti che gustaría que foramos, e outra ben distinta, o que somos. Somos un remanente. E se arrenegas do pasado, dificilmente poderás entender o presente.

─E as revoltas irmandiñas?

─Vexo que aínda conservas un toque de optimismo, o das mobilizacións sociais e tal. Oxalá che dure moito! É bo ter ilusión.

─E que me di da Galicia costeira?

─Eu sonche de interior. Un non pode falar con propiedade do que non coñece.

─Vostede sempre tan prudente.

─Tampouco é que eu sexa prudente, simplemente matinei algo namentres lía estas cousas, e reparei en cómo se lle está a dar de lado o espírito rural de Galicia. Nestes tempos de hoxe houbo unha ruptura moi bárbara co de atrás.

─Xa.

─Permítesme un consello de ancián medio encartado?

─Non dubido de que sabe vostede tanto como o mesmo diaño.

─Non desaproveites nada, aprende de todo e de todos. É algo tan sinxelo e tan básico como abrir os ollos e as orellas.

─Pero isto ten que ver con Valle-Inclán ou sacouno así da manga porque si?

─Algo de todo. Valle era unha esponxa, como os nenos.

─A nenez é un paraíso perdido.

─Éche unha relación ben curiosa a da infancia e a condición de artista. Especialmente a partir do século XX, pensa nas vangardas, no creacionismo, e nos dadaístas, e tamén en Picasso cando comentaba aquilo de que lle levou toda a vida aprender a pintar como un neno. Todas son manifestacións nacidas para espertar outra realidade, a base da experimentación e da experiencia propia, como fan os cativos.

─Desgraciadamente, conforme vaian crecendo alguén se encargará de cortarlles as ás. Pero, siga, siga, por favor, que isto está interesante.

─Valle era un artista sen fronteiras. Para el a literatura non eran como aqueles catro elementos primitivos perfectamente diferenciados da orixe dos tempos, senón como un ápeiron, un totum revolutum. Desta maneira, os xéneros literarios unicamente son unha referencia, un punto de partida, o resto “a onde leve o camiño”, como din os arrieiros.

─Xa o temos bastante falado vostede e eu, no fondo, a literatura é creación e, á súa vez, imitación, só que cada época calibra as proporcións das aliaxes.

─Abofé. Por iso hai tanto plomazo e tanta ganga. Ás veces fáltalle osíxeno.

─Pero…

─Só un xenio verdadeiro pode afirmar, con todas las de la ley, que o seu teatro é debedor do Greco ou de Goya!

─Un auténtico esteta!

─O artista que nin España nin Galicia se merecen!

─E, por se fora pouca cousa, tamén bulen por embaixo das pezas teatrais as tonadas populares. E zarzuelas! E vodeviles!

─As barreiras entre a alta e a baixa cultura son arbitrarias. Velaí a proba. Todo é susceptible de ser arte con maiúsculas. A única finalidade da bipartición é afondar a diferenza: cada establishment coa súa cultura.

─E Deus na de todos. Veña, mestre, imos botar un grolo. Invito eu!

─Agora a xente bebe mesturas estrañas en vasos brancos de plástico nos botellóns para acabar falando de política e non se dan conta do esperpento reinante!

─Mente preclara a súa! O esperpento ven inmortalizado en selfies! A culpa é de quen nos vende pureza cando todo está podre!

─O puro non existe! A mestizaxe é a única realidade!

─Castrapo oficial!

─O que vai buscando a pureza só atopará rancores e complexos. O mundo é unha cocteleira. E cando un non está contento consigo dálle por importunar ós outros.

─Falan de intelixencias múltiples, de democratización, ensínannos que a educación non é única, que a sexualidade tampouco, que non hai ninguén mellor que ninguén. Pero, iso si, Galiza só monolingüe! Te-li-ta!

─Vai enfundando a palleta, a ver se te van oír.

─A liberdade é perigosa.

─E lo?

─Implica responsabilidade.

─Acabáramos! Se conoce que entraches en razón, se algunha vez a tiveches!

─É vostede asquerosamente rancio!

─Prefiro reseso, y, en castellano, revenido, se non che importa.

─Lareto, larchán, caradura, gaznápiro!

─Ui, rei, avecíñase pendencia. Despido cun gran monólogo, á antiga usanza do corifeo, se me das o consentimento, claro está.

─Adiante, Aarón, irmán de Moisés, antes de que eu mesmo me condene para a eternidade.

─Escoitádeme, oh, indulxentes lectores! Este alouveado coloquio non procuraba outra cousa que enxalzar un verdadeiro home de talentos, unha sinfónica idiomática en pé, un fabulador de linguaxe anfibia, sempre anovada, cun particular enfoque sobre o mundo que o rodea. El era consciente de que toda a historia da literatura son en realidade catro temas e un par de metáforas, de que só cambia a maneira de contar, os escenarios e mailos personaxes.

Don Ramón del Valle-Inclán non era unha persoa, era un personaxe. Un personaxe complexo, rebordaba matices, excepcións e ángulos de difícil acceso, así como refachos agudos de vida. Foi quen de construír a súa verdade nas letras. Creou ó seu heroe á imaxe desexada e logo el mesmo impuxo a semellanza. Renunciou á vida dunha cara, transformouse en personaxe, e como personaxe viviu realidade e ficción. Viviu como poucos a vontade de ser arte. Logo foise, —e non houbo nada—, mais no recordo quedan o xenio céltico, a sinistra de aire, a lingua de estoque e unha capa de saudade romántica.

─Tss! Púxose vostede algo altisonante de máis, mestre.

─Xa está ben! No cénit non che aturo que me interrompas! Que metas barrenos na conversa de vez en cando, acéptoo, aínda que só sexa para disimular que es só un estrataxema narrativo, pero non che paso ningunha máis.

─Como di?

─Veña, non fagas o tolo. De feito, estou un pouco canso. Rematemos xa. Ó igual ca min sabes que isto todo é un artificio.

─Xa, bueno, pero, home, non me rebaixe así, desenmascararme sen piedade… Que dirá a xente!

─E que máis che ten! Ti non estás, ti non es, ti non existes, que solo estou eu, EU, que fun o que te creei.

─Non me descubra!

─Se no fondo todo é un truco, e non teño medo a berralo: No fondo, é só un truco!

─Ten razón, non llo nego. Pero fóiselle das mans. Fóiselle unha animalada.

─Só un truco barato!

─Agora tócame a min. Pensaba apiadarme, deixalo vivir en matrix, pero vostede non merece dó ningún. Que saiba que vostede, señor mestre, tamén é un personaxe, outra marioneta máis en mans dalgún malévolo e caprichoso maese Pedro. Ándese con ollo.

─Queeee? Non pode ser! Non pode ser!

─É.

Ilustración de portada: © cervantesvirtual.com