Ucraína e a hipocrisía dos medios occidentais

O outro día, no medio dunha conversa cotiá cun bo amigo, saíu o tema de Ucraína. «Non estou nada ao día», díxome, «hei mirar El País un día destes». El País, pensei. Hai uns anos tería asentido de primeiras, na confianza de que El País é o mellor xornal de España, e sen dúbida un dos mellores do mundo. Non en van foi o primeiro xornal que me fixo interesarme polo oficio xornalístico, e lembro lelo con avidez no instituto en lugar de atender ao que explicaban os profesores. O meu gran soño era traballar en El País e ser un escritor, ao igual que, por exemplo, Manuel Rivas. Mais os tempos mudan, as persoas tamén, e os xornais non poden ser unha excepción. Se cadra isto foi todo sempre así, e é só agora cando son quen de ver esas mensaxes que non son tan aparentes a simple vista.

Logo de meses indignándome ante o espectáculo de manipulación que os nosos medios están ofrecendo con respecto a Ucraína, non puiden resistir a tentación de escribir algo ao respecto. O público occidental está ben familiarizado, xa que se lle lembra a diario, coa manipulación mediática que existe no resto do mundo. Todos sabemos o malos que son os medios chineses, rusos ou cubanos. Por sorte nós vivimos no mundo civilizado, onde as nosas constitucións, cheas leis e liberdades, nos protexen de semellantes males. Non é?

Pois non, os grandes medios estadounidenses –e tamén europeos– son tan monicreques coma o que máis, e sen importar a súa liña editorial. Os acontecementos en Ucraína, e o posterior enfrontamento con Rusia, levan meses presentándose como unha loita antagónica entre Leste-Oeste, como se aquel episodio dos Simpson, no que se revela que a URSS sempre estivo aí, se fixera realidade. Unha volta á Guerra Fría, que presenta a un claro inimigo contra o que unirse, un nós contra eles. As xeralizacións e análises partidistas xermolan coma fungos nunha carballeira outonal. Poboacións divididas en liñas exactas, pro rusos contra pro europeos, democráticos contra autoritarios, e un longo etcétera de despropósitos que non pasarían pola luz dunha análise seria.

Sempre considerei que hai medios mellores e medios peores, mais que, a pesar de todo, hai algúns nos que sempre se pode confiar. Ilusión que se esvaeceu cando comprobei como un referente do xornalismo, a New York Review of Books, comezaba unha campaña puramente propagandística na que Rusia é retratada coma un réxime ditatorial, mentres os promotores do Euromaidán, xunto cos seus aliados occidentais, son os auténticos defensores da liberdade e a democracia. Nesta serie de tres artigos sobre a idiosincrasia Rusia, o autor non dubida en comparar ao presidente ruso con Hitler. Unha versión que soa perigosamente similar, por oposta, á que están propagando os medios rusos, que insisten en que o goberno de Ucraína foi derrocado pola extrema dereita, e que mencionarei máis adiante.

Un caso paralelo á NYRB é o do New Yorker, publicación de liña editorial e prestixio equiparables, desas que fan as delicias das elites demócratas estadounidenses, incluído o presidente Obama. Certo é que as pezas que o New Yorker publica a diario son dunha calidade indiscutible, pero a súa cobertura do conflito ucraíno non deixa de ser sospeitosa. Pouco despois de comprobarse que Putin estaba a invadir Crimea, o seu editor xefe David Remnick publicaba unha de titular elocuente: Putin vai á guerra. Nela podemos apreciar a retórica anti rusa relacionada coa URSS, comparando o caso actual coa intervención soviética en Afganistán durante os anos 80, ou coa represión que seguiu á Primavera de Praga. Segundo Remnick, Putin é un personaxe definido pola súa «paranoia» e o seu «resentimento do triunfalismo occidental». Pouca cousa.

Xa sabemos como as gasta a esquerda estadounidense –da dereita nin comentarei–, pero pasemos agora a Europa. Falando da Unión Soviética, ollo a esta imaxe que ilustra unha noticia na edición dixital de El País.

urrssss

En xornalismo, as imaxes son un compoñente fundamental da noticia. A súa importancia radica xa non só no que poden aportar ao texto, senón no que contan por si mesmas. Nese momento, en Simferopol, había moitos outros manifestantes con bandeiras da Federación Rusa ou sen ningún tipo de bandeira, como se pode ver na imaxe. De entre todos eses, o fotógrafo decidiu darlle un espazo central á bandeira comunista, o mesmo que fixo o editor da noticia cando decidiu publicar a imaxe na cabeceira, por diante de todo texto agás o titular. O imaxinario soviético sáltanos aos ollos antes de comezar a ler, coma nesta noticia de El Mundo titulada «No soy ucraniano, soy soviético», onde o primeiro que vemos é unha xigantesca estatua de Lenin. O artigo remata con esta contundente frase: en Simferopol «basta con llevar la contraria para salir escaldado». Que bárbaros estes rusos.

Pero o Pulitzer á propaganda gráfica debemos darllo á británica The Economist, a revista favorita do mal chamado neoliberalismo, pola súa portada do mes de marzo. Digna do mesmísimo Paco Marhuenda.

economist kremlin

“Secuestrada polo Kremlin”, proximamente nos mellores cines

Para que non se me acuse a min tamén de partidista, prorruso e comunista, hei de dicir que pasei unha boa cantidade de tempo procurando o contrario: pezas de información, nos grandes medios occidentais, que cumpran uns requisitos mínimos de pluralidade. A verdade é que existen, mais apenas no xénero de opinión. Para ser xusto, hei dicir que prensa europea é en xeral máis parcial que a americana, aínda que isto sexa dicir pouco. Entre ela hai que mencionar a The Guardian, que ten publicado algunhas das pezas máis críticas neste sentido, e en xeral unha das coberturas máis plurais do tema.

No medio de toda esta guerra de medios propúxenme un obxectivo: reconstruír –máis ben desconstruír–, da maneira máis obxectiva posible, os acontecementos que están a ter lugar en Ucraína. E non só iso, senón intentar revelar, ao mesmo tempo, as pequenas trampas discursivas que a nosa prensa e os nosos gobernantes utilizan día a día para posicionarnos de maneira sutil do lado que eles queren.

Perigosas simplificacións

Dende o comezo das protestas, mapas coma este levan aparecendo nos medios como explicación da división que existe en Ucraína. Segundo a narrativa oficial, no oeste están os simpatizantes do Euromaidán, partidarios de achegarse a Europa e maioritariamente falantes da lingua do país, o ucraíno. No leste atópanse os partidarios de Yanukovich e Rusia, e que, por suposto, falan ruso. Esta homoxénea división permite aforrar complicacións e explicar dunha maneira coherente e rápida un contexto sociocultural que, non obstante, se antolla moito máis complicado.

Mapa-Situación-Ucrania

Estes mapas cárgaos o demo, nin en Compostimes nos libramos deles!

É lóxico que as provincias do oeste sexan as menos rusificadas, xa que nunca formaron parte da órbita soviética ata despois da II Guerra Mundial, e que o resto do país, debido á súa maior relación comercial e histórica con Rusia, estea máis achegado a esta. Iso non significa que todos os ucraínos estean políticamente aliñados dun ou o outro lado, ou que o país corra o risco de partirse en dous. Ante todo, a maioría dos ucraínos están unidos por un forte sentimento nacionalista. Dividilos cunha liña entre pro europeos e pro rusos supón caer nos xogos mediáticos das grandes potencias, e esquecer que Ucraína segue a ser un país independente e que aspira a ser soberano do seu futuro. Un futuro que nin occidente nin Rusia están a respetar.

A situación sociolingüística en Ucraína debería sernos familiar aos galegos. Décadas de rusificación deixaron a lingua nativa nunha situación minorizada a pesar de ser, todavía hoxe, a fala nai da maioría. O ruso predomina nas áreas urbanas, sobre todo aquelas do sur-leste, mentres o ucraíno ten máis presenza no rural, especialmente no oeste, pero ámbalas dúas linguas son dominadas pola maior parte da poboación, e as mesturas entre ambas son comúns. O ucraíno é a única lingua oficial do país, e como tal é ensinado en todo o sistema educativo. O ensino escolar do ruso e outras linguas coma o húngaro ou o romanés depende do centro e da área na que se atope, mais a maioría dos medios publican en ruso, polo que mantén a súa presenza. Desta maneira vemos como se esvaece o mito da división entre as dúas linguas/etnias. Kiev, de feito, é unha cidade na que o ruso domina, o cal non lle impediu ser o centro das protestas europeístas, e moitos dos que protestaban no Maidán falaban ruso. Da mesma maneira, non todos os votos de Viktor Yanukovich viñeron dos rusos étnicos do leste, e viceversa.

Un caso particular é o da península de Crimea, que non formou parte de Ucraína ata 1954 e está poboada unha maioría étnica rusa. As diferenzas entre Crimea e o resto do país pódense apreciar neste mapa, no que se amosan os resultados do referendo pola independencia de 1991. Como vemos, mentres en todo o país o voto positivo venceu con claridade, a península só rexistrou un 54% de votos a favor. 23 anos despois deste axustado resultado, Crimea volveu votar nun controvertido referendo, nesta ocasión marcado pola presenza de soldados rusos. Non é que ninguén fose obrigado a votar, mais son discutibles as fontes de información das que dispoñen os habitantes da península para formar o seu veredicto.

Como se esperaba, os resultados amosan unha abafadora victoria do si a Rusia. A UE e os EUA din que non recoñecerán o resultado como legal, mentres Moscú defende que os seus soldados foron convidados polo novo goberno de Crimea, controlado por Rusia, e que a maioría son grupos de autodefensa. O ambiente está tenso, e as maquinarias mediáticas traballan sen descanso. No entanto, que aconteceu para chegar aquí? Como se explica a reacción de Putin?

Putin e a anexión de Crimea

Propaganda, cando menos na antiga Unión Soviética, non era unha versión editada da realidade, senón unha parte crucial do esforzo por crear unha realidade diferente… Se consideramos a propaganda de Putin neses termos soviéticos, vemos que a invasión de Crimea non foi a reacción a unha auténtica ameaza, senón un intento de activar unha ameaza que faría liberar unha violencia que mudaría o mundo.

New York Review of Books, 08/03/2014

O pasado 22 de febreiro, cando Viktor Yanukovich abandonaba Kiev, segundo el mesmo, para protexer a súa vida, Vladimir Putin atopábase nunha situación complicada por varios motivos. En primeiro lugar, Rusia acababa de asinar meses atrás un importante tratado de axuda económica con Ucraína, que incluía baixadas no prezo do gas e unha inxección de 15,000 millóns de dólares á moi necesitada economía do país. A prensa occidental, así coma os opositores de Yanukovich en Ucraína, leváronse ás mans á cabeza ante o que consideraron unha chantaxe rusa, xa que Yanukovich levaba un longo tempo negociando coa Unión Europea. A realidade é que a UE só lle ofrecera ao país eslavo unha cantidade aproximada aos 1,000 millóns, así coma unha tibia posibilidade de pasar a formar parte da Unión nun futuro.

En segundo lugar, Rusia posúe unha importante flota naval no Mar Negro, exactamente no porto de Sevastopol, cidade situada na península de Crimea. Esta flota é importante para os rusos debido á súa posición estratéxica no Mediterráneo. A esto hai que sumar o interese do novo goberno ucraíno de pasar a formar parte da OTAN. A ningunha potencia lle gusta ter un rival xeopolítico ás súas portas, tal e como demostran os últimos incidentes entre China e os Estados Unidos no Mar da China, e Rusia dende logo non é unha excepción. Por último, a posición política de Putin no Kremlin, caracterizada polos apoios do nacionalismo máis rancio –do que el mesmo forma parte–, podería verse comprometida de non amosarse forte ante estes acontecementos. De feito, a popularidade de Putin non fixo máis que subir dende o comezo da anexión.

No período dende novembro de 2013 a febreiro de 2014, Rusia viu peligrar todos e cada un dos puntos anteriores, e coa UE e os EUA ofrecendo –agora si– unha sustancial axuda económica, tamén viu como as súas posibilidades de presión ante un goberno que considera lexitimamente ilexítimo se reducían drasticamente. Crimea, pola súa posición, a composición da súa poboación e a súa simboloxía, semellaba o lugar perfecto para golpear. Sexamos claros, Rusia non invadiu Crimea debido á súa nostalxia soviética e o seu afán de guerra, Rusia invadiu Crimea para exercer presión no novo goberno ucraíno e os que o apoian. A manobra rusa xa está dando os seus froitos, como se pode ver nas recentes declaracións do primeiro ministro ucraíno: «A OTAN non está na axenda».

No mundo anárquico que impera entre os estados –cando menos entre os poderosos–, Putin actuou para defender o que en política internacional se denomina como interese nacional. Un maquiavélico concepto que, por desgraza, non entende de lexislacións internacionais, e que os Estados Unidos e os seus aliados levan ocultando durante décadas baixo varios eufemismos. A promoción democrática xustifica os embargos a Cuba e Irán, así como a intervención en Haitíintervencións humanitarias foron os bombardeos a Serbia ou Libia, e guerra antiterrorista o que aconteceu en Afganistán e Iraq.

Os máis críticos con Rusia semellan estar inmersos nun episodio agudo de amnesia. Cando a NYRB compara a Putin con Hitler, está esquecendo que, utilizando a mesma lóxica, podería facer o mesmo con calquera dos presidentes que algunha vez dirixiron o seu propio país. Cando o New Yorker menciona a invasión soviética de Afganistán, está obviando que os Estados Unidos aínda teñen tropas estacionadas alí.

Meme de 9GAG que ridiculiza a doble moral estadounidense.

Meme de 9GAG que ridiculiza a doble moral estadounidense

Di Kissinger neste clarividente artigo que «a diplomacia é a arte de establecer prioridades». A política exterior ucraína sempre se caracterizou por un delicado equilibrio entre leste e oeste, xirando arredor de Moscú, Washington Bruselas. Un equilibrio que dúas delas decidiron romper; unha tentando integrala na súa estrutura defensiva, e a outra cegada polo seu desexo de posuír unha parte do comercio de gas natural abrindo as fronteiras económicas de Ucraína. Desta maneira lanzáronse coma voitres a apoiar as protestas do Maidán, e caeron no xogo dos seus líderes ao lexitimar un goberno que non é lexítimo porque non foi elixido por unha maioría da poboación –nin sequera foi establecido de maneira constitucional–, e que impuxo as súas ambicións políticas mentres sabía que poñía en risco a seguridade do seu país. O feito de que as accións de Rusia sexan reprobables non debe ocultar o papel do resto nesta desfeita. Os medios deben ser sempre críticos, non só cando interesa.

O caso Tymoshenko

Se internacionalmente Putin e Rusia son os maiores obxectivos dos ataques da prensa, cando se fala de Ucraína dáse unha situación semellante entre o chamado bando pro ruso e os protestantes do Euromaidán. Mais isto non é novo, xa que os gobernos occidentais levan anos enxalzando a figura de Yulia Tymoshenko, case coma un mártir da democracia, e atacando ao ex presidente Yanukovich. Todos sabemos do control mediático de Yanukovich, das súas alianzas cos oligarcas ucraínos e da súa “amizade” con Putin. Incluso coñecemos o interior da súa opulenta mansión, na que vivía cunha muller que non era a súa esposa. Mentres tanto, da súa gran rival política apenas sabemos que pasou de primeira ministra a vítima dunha persecución que rematou con ela no cárcere.

Se ben é certo que Yanukovich era un líder corrupto e autoritario, tamén o é que a súa principal rival deixa moito que desexar. Revisando o perfil de Tymoshenko na web de El Mundo, non puiden atopar nada especialmente sospeitoso, salvo unhas supostas acusacións de corrupción no ano 2001 que foron abandonadas por falta de probas. Buscando un pouco máis, vexo que no perfil da BBC se conta algo interesante: Tymoshenko foi a dirixente dunha importante compañía de gas nos anos 90, antes de entrar na política, tempo no que era coñecida como a princesa do gas. A pesar da obvia importancia deste feito, sobre todo cando a principal acusación do seu xuízo en 2011 foi o asinamento dun contrato de gas con Rusia considerado como prexudicial para os intereses do país, o perfil non se prodiga moito máis no tema.

Tirando deste fío, seguín procurando ata que cheguei a un nome clave: Pavlo Lazarenko. Este home, primeiro ministro de Ucraína entre 1996 e 1997, baixo a controvertida presidencia de Leonid Kuchma, estableceu unha serie de contratos coa empresa de Tymoshenko, United Energy Systems of Ukraine, controlada naquel momento polo seu marido Oleksandr. Estes contratos significaron efectivamente un monopolio na distribución de gas en Ucraína, que converteu á princesa do gas nunha das persoas máis ricas do país. Aquí é onde comeza a súa inimizade coa oligarquía do leste de Ucraína, tamén inimiga de Lazarenko.

En 1999, Lazarenko era arrestado no aeroporto JFK de Nova Iorque, logo de intentar escapar do país cun pasaporte falso. Os cargos, lavado de diñeiro, corrupción e fraude nos anos da súa presidencia; a sentencia, media década no cárcere. Como este xuízo se celebrou nos Estados Unidos, ninguén semella querer cuestionar a súa lexitimidade.

Mentres tanto, Tymoshenko foi ben coidadosa en desvincularse do seu antigo aliado e continuar a súa ascensión política, chegando a ocupar a carteira de Combustible e Enerxía no gabinete de Viktor Yuschenko (1999-2001), aínda con Kuchma como presidente. Por suposto, non tardou moito en ser implicada no caso de corrupción de Lazarenko, baixo sospeitas de lavado de diñeiro. Co seu marido xa arrestado o ano anterior, os escándalos multiplicábanse, e Kuchma forzou ó primeiro ministro a expulsala do goberno. Logo da aparición destes cargos, que foron abandonados no ano 2004 debido a falta de probas, Tymoshenko comezou unha campaña política acusando a Kuchma de estar detrás do proceso xudicial. A princesa do gas converteríase así na cara pública da animadversión crecente contra o poder case absoluto do presidente e os seus aliados, asociados cos conglomerados industriais do leste do país. Os mesmos que asistirían a Yanukovich nos anos seguintes.

Timoshenko: antes e despois.

Tymoshenko: de princesa do gas a Xoana de Arco

Para conseguir isto, Tymoshenko precisaba un lavado de cara, e vaia se o fixo. Forbes explica neste artigo como a política contactou cun «consultor de imaxe», quen lle aconsellou o seu novo estilo, o cal evoca temas coma o «folclore, inocencia, patriotismo e santidade». Un dos seus novos alcumes, a Xoana de Arco ucraína, dá boa conta deste feito.

Foi tal o éxito desta manobra que a líder opositora foi quen de facer desaparecer o seu pasado e converterse na heroína da Revolución Laranxa de 2004, un movemento contra a corrupción do goberno de Kuchma e Yanukovich, e que a levaría ao cargo de primeira ministra baixo a presidencia do seu vello aliado Yuschenko.

Pouco duraría este goberno, cuxas disputas entre as dúas faccións aliadas comezaron de maneira instantánea, ata o punto de que Tymoshenko só duraría 8 meses no cargo. Volvería en 2007, e manteríase ata 2010, nunha presidencia marcada pola crise, unha tímida mellora nos niveis de corrupción e unha disputa sobre gas con Rusia, cuxa negociación foi sabotada por oligarcas como Dimitri Firtash e daría lugar ao infame acordo de 2009. Rematada a farsa da Revolución Laranxa, Yanukovich non tivo que facer moito para gañar as presidenciais de 2010.

É escandaloso que todos estes feitos sexan apenas mencionados –imaxinade un perfil de Conde Roa que obviara os seus problemas coa lei polos grandes medios occidentais, interesados en dar unha imaxe positiva dos líderes que máis lles conveñen aos seus gobernos. Tan escandaloso como que a noticia dunha investigación filtrada por The Independent, que sitúa toda a fortuna de Timoshenko  en 85 contas bancarias repartidas por todo o mundo, non apareza en ningún medio de importancia. Por poñer un exemplo, o 7 de marzo, día en que se publicaba a noticia, Le Monde só mencionaba a Timoshenko para informar sobre a súa aparición no Congreso do Partido Popular Europeo. Procurando o seu nome na web do New York Times, tampouco se pode atopar nada ao respecto. Non obstante, a noticia do embargo das contas de Yanukovich no estranxeiro apareceu en toda a prensa internacional sen demora.

A importancia da líder opositora non debe de ser subestimada, xa que, a día de hoxe, ten baixo control o goberno ucraíno. Tanto o presidente provisional, Oleksandr Turchinov, coma o actual primeiro ministro, Arseni Yatseniuk, son membros destacados do seu partido, Patria, e ela mesma é a principal candidata á presidencia nas próximas eleccións de maio. Ambos contaron, dende antes de entrar no goberno, co apoio estadounidense, como se demostra nesta filtración dunha conversa entre a Secretaria de Estado adxunta para asuntos europeos e o embaixador norteamericano en Kiev. «Que se foda a UE», dicía Nuland, mentres sinalaba quen ou quen non debía formar parte do novo goberno. A recente reunión de Obama con Yatseniuk non fai máis que confirmar este apoio.

Máis importante que o apoio internacional é que, segundo Der Spiegel, Tymoshenko e os seus conten coa aprobación dos grandes oligarcas rusos, despois de que estes desbotaran a Yanukovich trala súa violenta represión ás protestas do Euromaidán –unha historia que se atopa resumida en español neste gran artigo de Sáenz de Ugarte–. Este rápido cambio de bandos demostra que a política do país nunca estivo dividida entre europeístas e pro rusos, senón que sempre se caracterizou pola conivencia entre oligarcas e políticos, que levan anos mantendo un xogo ambivalente con respecto aos seus veciños e procurando o seu propio beneficio. Quen aínda non estea convencido pode botar a ollada uns anos atrás, cando Putin dicía estar a gusto traballando con Tymoshenko, ou cando as súas alianzas con Yanukovich eran máis ca unha posibilidade.

E que dicir do papel da extrema dereita en todo isto? Sen dúbida, a propagada rusa estao magnificando, pero é innegable o feito de que o partido antisemita Sbodova ten varios ministros no goberno ucraíno e as súas antigas milicias estaban nas rúas de Kiev. E isto non o di Russia Today, senón El País:

El SNPU tenía sus milicias uniformadas, Patriotas de Ucrania. Estas forman parte del conglomerado de grupos extremistas Sector Derecha, dirigido por el filólogo Dmitri Yárosh, junto a Tryzub (Tridente) y UNA-UNSO (Asamblea Nacional Ucrania-Autodefensa del Pueblo Ucranio), entre otros. Esta última fue creada en 1990 por veteranos de la guerra soviética de Afganistán, algunos de los afganos protagonistas de los incidentes de Kiev. Con estructura paramilitar, se hicieron famosos en los noventa por las revueltas organizadas contra el presidente Leonid Kuchma y por combatir a los rusos en los conflictos de Chechenia, Abjazia, Osetia, Transdniester…

O pobo ucraíno, o gran perdedor

O Euromaidán, que comezou coma unha protesta europeísta e se converteu nun berro nacional contra un sistema absolutamente corrupto, levou por diante a un goberno e trouxo un novo, mais os que controlan o xogo político do país seguen sendo os mesmos. A verdadeira cara deste goberno xa se está a ver, e os oligarcas comezan a tomar posicións de poder en cargos públicos. Esta é a democracia que a Unión Europea e os Estados Unidos están promovendo en Ucraína. Polo camiño, están provocando unha reacción en Rusia que pode ter consecuencias nefastas para a poboación dun país que sempre se ve atrapado no xogo dos poderosos.

No entanto, o público occidental seguirá cómodo no seu papel lexitimador, seguro na confianza de que o que se lle conta é a verdade.

Imaxe de portada: The Economist