O selfie dos xenios atormentados

Hoxe vou falar de tres pontífices. Non, non son papas. “Pontífice”, en sentido literal, significa ‘que fai pontes’. Non, tampouco son arquitectos nin enxeñeiros. Refírome a tres dos condutores da modernidade no eido artístico (artífices!) que naceron na segunda metade do século XIX, xa saben, o do auxe do esplendor parisiense, do colonialismo, da época vitoriana… Todos eles chegaron a vivir cando menos unha Guerra Mundial e os anos das vangardas, vitais para a renovación cultural e do pensamento.

Segundo di Cirlot no seu ‘Diccionario de símbolos’, a ponte é un limiar entre dous estados ou mundos (entrando tamén en xogo as crenzas sobrenaturais e a morte). Edvard Munch, Franz Kafka e Alfred Hitchcock comparten unha infancia con episodios traumáticos, preto da “outra beira” da ponte: enfermidade, sentimento de culpa, tortura psicolóxica, medo á figura tiránica do pai… Toda unha serie de sentimentos agrisados que os marcaron de por vida. No entanto, con axuda da súa sensibilidade artística foron quen de paliar e mesmo redimir as súas culpas e temores. O seu mundo máis que na carne, no aire, na auga, atopábase no lenzo, no papel e na pantalla, de aí que calquera das súas obras non sexa outra cousa que un diario, un autorretrato, un selfie.

Edvard MUNCH (1863-1944)

forthewholeworldtosee.org

O señor Munch espetándolle un selfie | © forthewholeworldtosee.org

Do mesmo modo que Leonardo Da Vinci estudou a anatomía humana e disecou corpos, eu intento disecar almas”, Edvard Munch

Munch foi un pintor que naceu en Oslo, cando esta cidade aínda se chamaba Kristiania. Daquelas, en consonancia co topónimo, reinaba nos fogares un férreo puritanismo cristián, conxuntura que se aviña mal coas obras desenfadadas do artista, dando como resultado continuos encontróns entre este e a sociedade local e creándolle a fama de xenio incomprendido. No fondo, a súa conduta era un exercicio de honestidade, xa que as esixencias de Munch non proviñan de fóra, senón dunha necesidade persoal, dunha autoexploración que lle permitira atopar o acougo.

Con algo de visionario, e ratificando esa consigna artística que sostén que a expresión dunha nova realidade esixe un nova maneira de expresarse, ocupou os seus días na consecución dun estilo propio, con vencellos evidentes co Expresionismo, unha estética fundamentada sobre a importancia do compoñente visual que agromaría en Alemaña pouco máis tarde, na cal a esaxeración de cores e formas procuraba un shock no receptor para sacalo da apatía. Munch buscaba exteriorizar a través da pintura a psicoloxía do home moderno —que era tamén a súa—; non en van, expuxo un ciclo pictórico que denominou o ‘Friso da Vida’ [‘Livsfrisen’] no cal se inclúen obras como ‘Puberdade’ [‘Pubertet’], ‘Melancolía’ [‘Melankoli’] e ‘Celos’ [‘Sjalusi’].

Das obras do noruegués un abraiase co contraste entre laranxas e azuis que ocupan os fondos. Atopa alegorías e imaxes poderosísimas. Conmóvese con figurantes de aspecto fantasmal inzados de dor e fraxilidade. En definitiva, aprecia a beleza do decadente, como se na desgraza coubese unha certa felicidade. E como a arte vai máis de suxerir que de explicar, con cada obra ofrezo un par de fragmentos heteróclitos que van ó caso (porque entendo que coa suxestión tamén se explican bastantes cousas).

taringa.net

‘Desesperación’ [‘Fortvilelse’] (1892) | © taringa.net

“Sometimes I feel like I don’t have a partner. Sometimes I feel like my only friend. Is the city I live in, the city of angels, lonely as I am, together we cry”

‘Under the bridge’, Red Hot Chili Peppers

“Mira qué hermosa puesta de sol […]¿No te parece como si el firmamento se ahogara en una inundación de oro y sangre?”

‘La guerra de las salamandras’, Karel Čapek

‘Desesperación’ é un traballo que precede ó ‘Berro’ [‘Skrik’] (1893) e que garda unha disposición case idéntica con este no que respecta ó cromatismo e á disposición dos elementos que aparecen: unha cidade portuaria ó lonxe, unha ponte (ollo, unha ponte!) vista de maneira transversal sen inicio nin fin, un ceo ardente e tres individuos, dos cales dous se afastan pola ponte mentres un fica apoiado na varanda coa mirada perdida.

edvardmunch.org

‘Madonna’ (1894-1895) | © edvardmunch.org

 Los hombros de una mujer son la fachada de su encanto. Y su cuello, si es atrevida, tiene todo el misterio de una ciudad fronteriza, una tierra sin dueño donde combaten la mente y el cuerpo.

‘Pactar con el diablo’ (‘The Devil’s Advocate’)

“Madonna” é un termo reservado para a representación, ben sexa escultura ben pintura, da Virxe María co Neno Xesús no colo. No rostro sereno dela aprécianse tenrura maternal e unha beleza calma, realzada a maiores polo carácter sacro que lle confire ser a nai de Deus. A provocación de Munch —de acordo coa imaxinería decadentista, fascinada polas femmes fatales e o vampirismo— radica en unir un título reservado para unha modalidade do arte relixioso cunha composición que desborda carga erótica e sexual, pois implica rebaixar ó divino e asemade endeusar os praceres carnais. Con todo, esta madona constitúe unha curiosa e ambigua mestura entre dicotomías de aspectos apolíneos e dionisíacos, cuxa fronteira non é nidia: virxe fronte a vampiresa, nai fronte a amante, dor fronte a pracer, nacemento fronte a morte, etcétera.

No ámbito da música un xesto semellante de proxectar o amor profano sobre o divino (apartando ó erotismo a un lado) está presente en ‘Una canción para la Magdalena’ de Joaquín Sabina e tamén en ‘Bocca di rosa’ de Fabrizio de André. En ámbolos dous temas aparece o personaxe dunha prostituta, que, no canto da esperable vexación, é enxalzado pola súa calidade humana. Ademais, no caso da composición italiana, de André aproveita para zoscarlle ás turbas hipócritas que se prezan de moralistas: “Si sa che la gente dà buoni consigli sentendosi come Gesù nel tempio, si sa che la gente dà buoni consigli se non può più dare cattivo esempio”. [Nunha tradución de andar por casa: sábese que a  xente dá bos consellos, sentíndose como Xesús no templo, sábese que a  xente dá bos consellos, se non pode dar peor exemplo].

A modo de síntese, pecho o bloque de Munch co primeiro soneto de ‘Los jardines de Afrodita’ de Francisco Villaespesa:

El ritmo, el gran rebelde, me rinde vasallaje,
y cuando quiero ríe, y cuando quiero vuela,
y he domado a mi estilo como a un potro salvaje,
a veces con el látigo y a veces con la espuela.
 
Conozco los secretos del alma del paisaje,
y sé lo que entristece, y sé lo que consuela,
y el viento traicionero y el bárbaro oleaje
conocen la invencible firmeza de mi vela.
 
Amo los lirios místicos y las rosas carnales,
la luz y las tinieblas, la pena y la alegría,
los ayes de las víctimas y los himnos triunfales.
 
Y es el eterno y único ensueño de mi estilo
la encarnación del alma cristiana de María
en el mármol pagano de la Venus de Milo.

Franz KAFKA (1883-1924)

biografiasyvidas.com

“¿Qué harías tú si al despertar fuera un insecto en tu pared?” ‘La mosca en tu pared’, Vetusta Morla | © biografiasyvidas.com

 “Queridísimo pai: Preguntáchesme vai pouco por qué digo que che teño medo”. Así enceta a ‘Carta ó pai’ o checo Franz Kafka. Este non é o único arranque que pon a pel de pita, dado que non hai comezo esperanzado en ningunha das súas obras capitais. Xulguen vostedes mesmos:

“Alguén tiña que ter calumniado contra Josef K., xa que o detiveron unha mañá sen ter feito nada malo” ‘O proceso’ [‘Der Prozess’]

“Cando Gregor Samsa espertou unha mañá, logo dun sono inquedo, encontrouse sobre a súa cama convertido nun monstruoso insecto” ‘A metamorfose’ [‘Die Verwandlung’]

“Cando K chegou era noite pecha. A aldea estaba cuberta por unha espesa capa de neve. Do castelo non se podía ver nada, a néboa e a escuridade rodeábano, nin sequera o máis feble raio de luz delataba a súa presenza” ‘O castelo’ [‘Das Schloss’]

reddit.com

O castelo de Kafka debía de ser tipo Xanadú (ou Manderley, se cadra) | © reddit.com

Baixamos de Oslo cara Praga, mais seguimos baixo as néboas do expresionismo xermano: tinturas góticas, paraxes e situacións hostís e un sentimento de anguria que oprime o peito. En Kafka os finais aínda son máis desalentadores que os principios.

Kafka foi un ser de saúde fráxil e cunha personalidade minorada polo seu pai. Dende cativo foi sometido a unha tortura psicolóxica constante e tan forte que el mesmo chegou a verse como un ser noxento, acrecentándose así a súa tendencia a illarse. Na ‘Carta ó pai’, da que reproducín a oración inicial, atopamos outras dúas sentencias demoledoras: “xa que nin sequera é tan grande a túa desconfianza cara os demais como a miña autodesconfianza cara min mesmo, para a que me educaches” e “se non me equivoco, vives á miña costa incluso con esta carta como tal”.

Educado nas inseguridades, as grandes obras de Kafka sitúan no centro a unha vítima que encaixa co seu mesmo perfil: un home de mediana idade, xeneroso, cun traballo ben remunerado e de trato amable ó que de súpeto lle sobrevén unha desgraza que trastorna a súa realidade de maneira irreversible. Ós poucos o personaxe comprenderá que o único que lle queda é resignarse a non saber o que lle ocorre e asumir que ten parte de culpa no sucedido, aínda sen saber de qué se trata. Desa incognoscibilidade e da sensación da perda de control sobre a vida propia deriva a angustia kafkiana.

As metáforas e alegorías do praguense son tan polisémicas que en ‘La desesperación de los comentaristas’ [‘The Commentators’ Despair’] o profesor Stanley Corngold propón máis de 150 interpretacións diferentes para ‘A metamorfose’, entre as cales se atopan lecturas existencialistas, surrealistas, marxistas, expresionistas…

Incluso a publicación de obras como ‘O proceso’ ou ‘O castelo’ deste xenio da literatura teñen unha historia fascinante detrás. Resulta que, cara ó final da súa existencia, Kafka legou toda a súa obra inédita ó seu amigo e escritor Max Brod, non obstante, máis tarde, pediulle que lles plantara lume, vontade que para ben da humanidade Brod non cumpriu. Bendita sexa esta doce traizón! (Así o conta Vila-Matas).

Alfred HITCHCOCK (1899-1980)

selfie-project.tumblr.com

“The length of a film should be directly related to the endurance of the human bladder” [“La duración de una película debe ser proporcional a la resistencia de la vejiga humana”] | © selfie-project.com

Os alcumes adoitan nacer baixo o signo da envexa, para minar os méritos. Non obstante, o tempo ás veces dá en facer xustiza e recoñecer a quen o merece, coma no caso de Hitchcock, que non foi só rei e mestre do suspense, senón un dos xenios que catapultaron ó cinema cara unha época dourada.

O director británico tiña unha lucidez e unha capacidade innovadora desbordante que confluíron nun estilo que conectaba o pasado (cine mudo) co cinema de suspense moderno. Hitchcock era moi consciente de que o cine é ante todo unha arte visual, por iso coidou con mimo o tratamento da imaxe, tanto no montaxe —a maneira definitiva na que se ordenan as secuencias gravadas, dando forma a un filme— como na escolla duns puntos de vista anovados que achegan subxectividade e sensacións diversas: caos, ameaza, tensión… Con trucos como o efecto Kuleshov ou os movementos da cámara, sen esquecer os efectos sonoros e os silencios, sir Alfred influencia e manipula ó público ó seu antollo.

Aparte dos alardes técnicos, deberíanse salientar das películas do cineasta inglés o prodixioso tratamento da obsesión, os traumas e o desexo; as súas exuberantes e imprevisibles louras; as súas aparicións de esguello; o omnipresente humor —sexa tolo, absurdo ou sutil— e o macguffin, concepto acuñado por el mesmo que se refire a un feito ou obxecto tomado como escusa para desenvolver unha trama (pensemos como exemplo na serie ‘The Simpsons’, cuxos capítulos moitas veces desenvolvían unha historia principal que pouco ou nada tiña que ver co que acontecía ó comezo do episodio).

‘NORTH BY NORTHWEST’ [1959] (‘Con la muerte en los talones’ en España)

homevideos.com

Como en Kafka, aquí tamén un incerto señor K. será protagonista | © homevideos.com

 Con ‘North by Northwest’ o espectador asiste a un día normal dun cidadán ó que repentinamente se lle torcen as cousas. Un malentendido tornará o cotián en algo ameazador. Esta superprodución consta de tres facetas: unha de risa, unha de namoramentos (con censura española polo medio, na que a dobraxe fixo un “corta-pega”) e unha de intrigas. Hai diálogos brillantes e un marabilloso elenco de personaxes tipicamente hitchconianos, así como unha fotografía e unha arquitectura para quitarse o sombreiro, que poñen de manifesto o tino do director para a selección e manexo do material visual.

dailyicon.net

Casa que aparece no filme e que algúns consideran un calco de Frank Lloyd Wright | © dailyicon.net

hookedonhouses.net

Un fotograma das escenas finais, que ó meu parecer, ten algo de E. Hopper | © hookedonhouses.net

De ponte a ponte… e aquí remata o meu labor de gondoliere. Espero que o paseo fose do seu agrado. Agora que os tres tenores xa lles son coñecidos, convídoos a todos e cada un de vostedes a achegarse ás súas obras e vidas. Houbo un denodado escrito desta mesma casa que comentaba que non hai como a primeira vez que se fai algo; non obstante, se me permiten, eu, como defensor das causas perdidas, avogo polas segundas veces: porque sinto a grata sensación do reencontro xunto coa ilusión de atopar algo novo, tal é así que gozo das segundas veces como se foran as primeiras, e ata un chisco máis se cabe.

Fotografía de portada: © cuantohipster.com