O rei “campechano”

“El general Franco es verdaderamente una figura decisiva histórica y políticamente para España. Él es uno de los que resolvió nuestra crisis de 1936. Después de esto, él actuó políticamente para sacarnos de la Segunda Guerra Mundial. Y por esto, durante los últimos treinta años, él ha sentado las bases para el desarrollo de hoy día (…). Para mí es un ejemplo viviente, día a día, por su desempeño patriótico al servicio de España y, por esto, yo tengo por él un gran afecto y admiración.”

Juan Carlos Alfonso Víctor María de Borbón y Borbón-Dos Sicilias

 

O Betamax de Villa Giralda reproducía unha e outra vez o mesmo vídeo. Fronte o televisor, unha figura impoñente contemplaba a escena, tan ergueita no ademán como cavilosa de espírito. Don Juan de Borbón, conde de Barcelona e aínda xefe da Casa Real de España, estaba a piques de corroborar unha das decisións máis transcendentes da súa vida: a renuncia ós dereitos dinásticos a prol do seu fillo Juan Carlos. Mais aquela entrevista na televisión francesa enchíao de dúbidas.

Por un instante quixo volver ser aquel rapaz decidido de 1936, que entrara disfrazado dende Francia para poñer en apertos ós falanxistas, nunha xesta só comparable á internada de Carrillo. Mais a intención do daquela herdeiro da coroa fora a oposta á do lider comunista: axudar o bando nacional. Descuberto polos carlistas e repudiado por Mola, o impostor Juan López tivera que retornar para iniciar un exilio máis doloroso, se cadra, que o de 1931. A traizón dos sublevados e a morte de Afonso XIII situaran a causa monárquica de Don Juan no mesmo bando que a dos seus teóricos inimigos republicanos: a oposición antifranquista. E así corenta anos até chegar ó 13 de maio de 1977.

O inimigo resultou estar na casa, mais Zarzuela atopábase moito máis preto do Pardo que de Villa Giralda

Cando se deu de conta, o conde de Barcelona xa completara os tres quilómetros que separaban a súa residencia da praia de Cascais. Atordado polo maldito vídeo, decidira saír para matinar outro pouco. Na súa cabeza enfrascábanse os recordos daquela longa noite de pedra, tan distante do novo amencer que lle prometeran. Lembraba as tirapuxas co ditador a conta da educación do seu primoxénito, o homicidio involuntario que tirou da terna ó malogrado Alfonso, a voda de Juan Carlos con Sofía de Grecia e mesmo a súa proclamación como Príncipe de España. Aquela xogada mestra de Franco para deixar todo atado e ben atado era o que máis lle proía, pero no fondo había de recoñecer que estivera errado: Xoán Carlos I, xa como rei, viña de comezar a mesma senda que el transitara no exilio: a da monarquía “reconciliadora e tolerante”. Por fin, decidiu abdicar no seu fillo e, parafraseando a Fernando VII, proclamou a ouvidos do Atlántico: “Marchemos francamente, y tú el primero, por la senda constitucional”. A ver se desta volta era verdade.

 
 

Fillo do franquismo

Efectivamente, non se pode entender a figura do rei saínte sen contemplar a súa orixe. Nunha evolución tan semellante á do seu pai como paralela á do país, Xoán Carlos I pasou de xurar os principios do Movemento a destruílo con xeito e Suárez. Tal e como temía Don Juan, o inimigo resultou estar na casa, mais Zarzuela atopábase moito máis preto do Pardo que de Villa Giralda.

“Marchemos francamente, y tú el primero, por la senda constitucional” / Profeblog

“Marchemos francamente, y tú el primero, por la senda constitucional” / Profeblog

Porén, poucos foron os que confiaron no neto de Afonso XIII dende o principio. Alcumado “El Breve” polos analistas políticos e algúns dirixentes da época, Xoán Carlos I espertou receos dende o mesmo día que asumiu a xefatura do Estado, apenas corenta e oitos horas despois do pasamento do ditador. Do mesmo xeito que acontecería con Suárez, as maiores críticas non chegaron dende o aparello do réxime, senón dalgúns sectores da oposición que desconfiaban do seu pasado franquista.

Fillo do desarrollismo, Juan Carlos era, coma o Seat 600, todo un símbolo desa España incipiente, aperturista e próspera en case que todo; todo agás nas liberdades políticas. Víaselle boa vontade, mais algúns criticaban que o seu motor miraba cara a atrás, mentres que outros o acusaban de querer ir a cento dez e sen cinto de seguridade. Non había dúbida de que se trataba dun modelo de segunda man, unha vez desbotado o seu pai, e de que a súa fabricación fora auspiciada polos poderes do Estado. No concesionario amosáranse tallantes cando llo venderon ó meu avó: “Non vai durar nada”.

 

A Transición

Os acontecementos foron demostrando, un tras do outro, que os críticos de novo monarca estaban errados. O acerto na elección de Adolfo Suárez para pilotar a Transición alumou unha dupla sen a que sería imposible describir o cambio de réxime en España, co mérito engadido -hoxe posto en dúbida- de telo realizado “da lei á lei”. Entre tódolos fitos daqueles anos hai un que, ademais dunha xogada mestra de Suárez, supuxo a consolidación da monarquía en España: a legalización do PCE. Na Zarzuela sempre lembrarán aquel sábado santo no que, franqueado pola bandeira rojigualda, Santiago Carrillo recoñeceu a Xoán Carlos I, ó situar o debate daquela España transitiva nos termos idóneos para a causa borbónica: a disxuntiva xa non era república ou monarquía, senón democracia ou ditadura.

Coa Constitución, todo o atado por Franco semellaba desatado, agás un cabo: a figura da xefatura do Estado

A partir dese momento, o curso do tempo acelerouse para el-Rei. Unha vez lexitimado na liña dinástica polo seu pai, tocaba facelo perante a lei e a cidadanía. A celebración das primeiras eleccións democráticas en xuño de 1977 precedeu a aprobación da Constitución, na que se definía España como unha monarquía parlamentaria. Con ela, todo o atado por Franco semellaba desatado, agás un cabo: a figura da xefatura do Estado. A xogada semellaba redonda para a monarquía e non só a nivel institucional: a gran popularidade de Xoán Carlos I aseguraba un longo reinado que nin os máis optimistas puideran presaxiar.

Por se fose pouco, o 23 de febreiro de 1981 produciuse un acontecemento que mitificou a imaxe do Rei para toda unha xeración. Ó máis puro estilo Casillas, o monarca trabucárase ó confiarlle o futuro do país ó golpe de leme de Armada, mais corrixiu prodixiosamente o seu erro nunha intervención que pasou á Historia. Coma sempre nestes casos, ninguén se lembra do mal despexe que propiciou o un contra un, senón do duelo no que o porteiro sacou unha man milagreira para conseguir o pase á seguinte rolda. Deste volta, o fracasado golpe de Estado consagrou definitivamente o modelo de monarquía constitucional deseñado para España.

 

O verdadeiro Rei

Dende ese intre, Xoán Carlos I -e con el todo o país- puido tirar de enriba as vellas pantasmas que o perseguían, amosándose como o home que verdadeiramente é. Ó xeito daquel Seat 600 ó que só lle auguraban uns meses, o monarca popularizouse entre as clases medias ata se converter no símbolo eterno de toda unha xeración: a dos artífices da Transición. A súa actuación no 23-F granxeoulle un apoio popular case unánime, alimentado polo “pacto de cabaleiros” que, a modo de autocensura, garantía a inviolabilidade (tamén) mediática do monarca.

Eis o grande acerto dos Borbóns: diluír os privilexios reais nunha familiaridade imaxinaria e mimética

Coa colaboración dalgúns e a anuencia da maioría, os poderes fácticos estaban a crear un dos maiores mitos da España contemporánea: o rei “campechano”. Ó máis puro estilo “Vivamos como galegos”, Xoán Carlos I converteuse nun bo exemplo do Spanish way of life, que soubo compatibilizar co seu excelente labor coma representante dos intereses españois a nivel internacional. O seu sentido do humor transformaba cada erro nunha brincadeira e, xunto coa paixón polo deporte, axudou a construír a idea de home san e próximo ó pobo. Eis o grande acerto dos Borbóns: diluír os privilexios reais nunha familiaridade imaxinaria e mimética.

Brincadeiras + deporte = campechanía

Brincadeiras + Deporte = Campechanía / Marca

A capacidade camaleónica de Xoán Carlos I era tan rendible nas mesas de negociación como nas páxinas do Hola. Grazas a ela, o monarca foi quen de adaptarse ó transcorrer dos tempos e dos públicos, ata chegar a un punto onde non resultaba doado discernir se era el quen imitaba á cidadanía ou a cidadanía quen o tomaba como referencia a el. A lei do embude permitía que os acenos forzados gañasen ós impulsos espontáneos nos medios de comunicación, destacando a imaxe familiar e deportiva dun home que, coma bo Borbón, sempre tivo o corpo a quecer.

Co 23-F coma bula, el-Rei non dubidaba en cambiar o 600 pola moto para escapar de Zarzuela á noite na procura de praceres de sangue vermella. Tampouco rexeitaba regalos custosos, luxos de magnate, perigosas amizades ou inversións censurables. Non era a raíña de Inglaterra, mais tampouco o españolito medio… aínda que a súa familia si tivese moitos problemas en común cos súbditos da exemplaridade.

 

Decadencia e fin

Mais toda inmunidade chega á súa fin. A acumulación de erros propios e próximos, a súa delicada saúde e o cambio de actitude dos medios de comunicación con respecto á monarquía teñen transformado radicalmente a relación entre o Rei e a sociedade. En paralelo, a crise económica e institucional tamén ten xogado un papel fulcral na desmitificación dun Xoán Carlos I que, por primeira vez dende o 23-F, aparece na praza pública como o que verdadeiramente é: unha persoa vulnerable, cos seus acertos e os seus erros. A cidadanía tirou de vez os prexuízos e con eles foi a roupa do home de tinta azul e trazo variable, que, nu, viu retratada a súa intimidade real.

Para desgraza de Leonor, a monarquía, coma os 600, acabará nos museos

Non sería xusto menosprezar o mérito do monarca na entrada da España na UE, na consecución de grandes contratos para as empresas do país ou na consolidación dunhas excelentes relacións internacionais -especialmente coas antigas colonias de América Latina- por mor dalgunhas anécdotas que forman parte da esfera privada, mais o certo é que a desastrosa xestión da súa vida persoal e familiar téñenlle causado unha forte caída de popularidade nos últimos tres anos.

Malia todo, abdica un gran patriota / BBC

Malia todo, abdica un gran patriota / Voz Populi

Tampouco semella axeitado dubidar da capacidade intelectual dun rei que ten sabido manexar o timing coma ningún outro na historia de España, grazas á súa habilidade para se rodear da xente adecuada no momento preciso. Porén, nos últimos tempos o Palacio da Zarzuela tense convertido nun niño de aduladores, que lle fan un fraco favor ó monarca e se atopan no cerne da súa caída. Co seu fillo e herdeiro casado, Xoán Carlos I debeu tomar hai xa unha década a mesma decisión que a miña nai e pórlle fin á longa e frutífera vida daquel Seat 600. Unha cousa é ser breve e outra prolongar artificialmente a vida útil cando o motor xa non dá para máis, sabedor de que, antes ou despois, a chatarra acabará por venderse no feirón das celebrities.

Mais nunca é tarde para tomar a decisión correcta. Estes anos desastrosos teñen desgastado a institución monárquica a costa do único membro da familia real que logrou fuxir dos escándalos: o herdeiro Felipe. A súa imaxe de persoa honrada e preparada contrasta coa decadencia do seu pai, noutro golpe de man ó que algúns lle chamarán sorte. Nun país de certa raigame republicana -a diferenza, por exemplo, do Reino Unido- semella máis sinxelo transformar os xoancarlistas en filipistas antes que en monárquicos, polo que a Segunda Restauración ten o seu futuro garantido a medio prazo. Pero non hai nada que dure para sempre. Para desgraza de Leonor, a monarquía, coma os 600, acabará nos museos. Xa o dixeron os traballadores da Seat cando fabricaron o último modelo: “Naciste príncipe y mueres rey”. Seica na Zarzuela nunca se deron por aludidos.