Roberto Vidal Bolaño, un home de aquí e para aquí

“A súa obra valorarase en maior medida en canto haxa unha maior perspectiva, co paso do tempo. Era unha persoa querida, pero descoñecida para unha gran parte da poboación que non vai ó teatro -porque tampouco convén que vaia-. Esa masa social accederá ó coñecemento da obra de Vidal Bolaño cando el, como autor, sexa tratado socialmente como merece.”

– Xulio Lago, director de teatro, na morte de Roberto Vidal Bolaño.

Durante esta semana das nosas letras, nunha noite de chuvia e frío deste inverno que xa dura demasiado, tiven a sorte de asistir nun centro social a unha representación dunha obra de Vidal Bolaño. Tanto ten a compañía, cuxo mérito é tremendo. Pouco importan a cidade ou o título da peza. Seguro que non foi a única iniciativa deste tipo realizada no noso país por estas datas. O que realmente conta é que Bolaño estivo presente e vivo nun espectáculo organizado sen un can de institución ningunha, preparado a base de ilusión e nacido do compromiso dun grupo de persoas que quixeron renderlle ao autor a súa particular homenaxe. Foi teatro da xente e para a xente. Imaxino que a un home coma Bolaño, sempre tan crítico e tan fiel ao seu xeito de entender o mundo, lle tería gustado ver isto; a el, cuxa obra sempre estivo tan vinculada coa sociedade na que se desenvolveu e co tempo que lle tocou vivir. Porque iso é o que el fixo sempre. Teatro da xente -dos seus problemas, das súas esperanzas e dos seus temores- e para a xente -Vidal Bolaño foi impulsor da profesionalización do noso teatro, pero tamén da creación dun teatro popular galego-. Lía estes días un artigo de Rubén Ruibal titulado Desgrazas, incluído na excelente publicación coa que a Revista das Letras falara deste autor en decembro do 2005. Nel cítase un texto no que o autor compostelán andaba traballando nos últimos intres da súa vida e que levaba como título “A desgraza de ser de aquí ou o que sería de Pucho Boedo se nacera en Cincinatti”. Pois se este grande do noso teatro e do teatro europeo contemporáneo nacese en Cincinatti, onde ben lle gustaría ter nacido a un dos seus personaxes máis entrañábeis, o Tío Sam de Saxo tenor; quizais estaría en boca de medio mundo polo seu destacado traballo como cineasta, que é o que el sempre quixera ter sido. Mais tocoulle, para a nosa sorte e para a desgraza dese mundo que non o coñece como merecería, nacer nunha pequena cidade dun pequeno país. E se algo fixo con éxito foi exercer como autor desde a súa perspectiva de cidadán dun tempo e dunha terra. Ábrese o telón. Con todos vostedes, Roberto Vidal Bolaño, creador inconformista, talento puro e comprometido.

Os primeiros anos

Roberto Vidal Bolaño naceu en Santiago de Compostela o 31 de xullo de 1950, cidade na que pasaría os seus últimos días, afectado dun cancro de pulmón, 52 anos máis tarde. Viviu parte da súa mocidade en Madrid, a onde chegou para levar a cabo a súa formación académica na Escola de Cinematografía. De alí marchou cos estudos incompletos e coa espiña dun soño frustrado, o de ser director de cine, que o acompañaría ao longo de toda a súa vida. Xa de volta, Bolaño compaxinou o seu traballo nunha sucursal bancaria, entre outros oficios, coa seus primeiros achegamentos ao teatro. Coa compañía Antroido, recén creada por el en colaboración coa actriz Laura Ponte, que se convertiría na súa primeira muller, o compostelán aterraba nas Mostras de Teatro de Ribadavia, organizadas pola asociación cultural Abrente, que daquela estaba dirixida por Rubén García. Era o ano 1974.

A importancia de Ribadavia

Estas mostras de Ribadavia, nacidas xusto un ano antes, estaban a ser claves para a recuperación cultural do país e tamén marcaban un auténtico fito de cara á normalización do teatro galego. Aquí dábase a coñecer Vidal Bolaño, igual que moitos outros autores; no seu caso como dramaturgo e escenógrafo, este último cargo baixo o pseudónimo de Julia Brens. Destas experiencias da xente do teatro nacía a chamada Xeración Abrente, o primeiro grupo xeracional de dramaturgos profesionais en lingua galega, entre os que se contaban autores como o propio Bolaño, Manuel Lourenzo ou Euloxio Ruibal. Todos eles, ademais de traballar impulsando a profesionalización do sector, colaboraron na construción dun novo teatro, comprometido coa realidade social e política galega. Foron esa primeira pedra sobre a que pouco a pouco se iría levantando o edificio do coñecido como teatro popular ou nacional galego.

Roberto Vidal Bolaño e o teatro

Eu son un home… un señor maior con sombreiro e bigote que, de xeito absolutamente irresponsable, persiste na estúpida teima de vivir por e para unha das profesións, hoxe en día, máis absurdas do mundo; e sen embargo por iso máis grandiosas.

– Roberto Vidal Bolaño

Actor, dramaturgo, director, escenógrafo… Vidal Bolaño, como explicou Rubén Ruibal na citada publicación da Revista das Letras, pasou a vida defendendo o dereito, nas súas palabras, “a expresarnos a través de imaxes en movemento”. A súa produción é compromiso e tamén experimentación estética, pero ademais é diálogo coas tradicións culta e popular. Podemos observar isto desde Laudamuco, señor de ningures, obra de 1976 coa que recibiu o premio Abrente, até Integral, o seu último texto teatral. Realismo, surrealismo, expresionismo e simbolismo son algúns dos pés que sustentaron tantos traballos e que o levaron a recibir tal cantidade de premios -dous Abrente, dous Rafael Dieste, un Álvaro Cunqueiro, catro María Casares…-. A estética da derrota e a crítica á modernidade nunca deixaron de ser os dous eixos básicos da súa obra, caracterizada polo protagonismo dos de abaixo e con temas como a liberdade ou a dignidade dos máis humildes sempre presentes.

O seu espírito crítico e o carácter polémico do que facía gala non se poden desligar nin da súa figura nin tampouco da súa obra. Vidal Bolaño foi, sen ningunha dúbida, un artista incómodo. Aló polo ano 84, durante a distribución da súa obra Agasallo de Sombras, afirmou á prensa que o recén creado Centro Dramático Galego “non tería moito futuro mentres permanecese ligado aos intereses caprichosos e aculturais dun conselleiro (Vázquez Portomeñe) que non tiña por que ter intereses coincidentes cos nosos”. Tanto doeu isto no seo da consellería de Cultura que a contratación de Bolaño como actor na seguinte obra do CDG foi vetada. Entón, o compostelán decidía poñer a andar Caprice des dieux, un espectáculo no que de xeito ben orixinal trataba con retranca toda esta polémica. Coa seguinte obra presentada, a súa compañía non recibiu ningunha subvención.

Durante os anos 90, un Bolaño máis libre, radical e moderno, aínda que sen deixar de lado os sinais de identidade que o definiron sempre, vivía unha época tremendamente creativa. O autor de Vistalegre editaba durante estes anos algúns dos seus títulos máis recoñecidos, como Días sen Gloria (1992), Saxo tenor (1993), Rastros (1998) ou Doentes (1998), que tamén representaba cunha nova compañía cofundada coa súa segunda muller, Belén Quintáns López, e dirixida por el. O nome deste novo grupo, Teatro do Aquí, nacido en 1991 e que aínda hoxe segue activo, é toda unha declaración de intencións do que acadou co seu traballo.

O seu labor no audiovisual

Director, produtor, guionista, actor… E a pesar de todo isto, por diferentes razóns, Roberto Vidal Bolaño non foi suficientemente aproveitado polo mundo do audiovisual galego. De todos os xeitos, chegou a dirixir a serie da TVG Novo de Parmuide, actuou noutras, como é o caso de Mareas Vivas, e estivo no reparto de filmes como Sempre Xonxa ou A lingua das bolboretas.

Onde tamén tivo o seu lugar foi no mundo da dobraxe galega. Bolaño sempre defendeu a dobraxe, pero respectando unhas condicións concretas. As súas declaracións na entrevista inédita recén publicada por La Voz de Galicia, realizada no ano 93 polo editor Francisco Macías, son un bo resumo para explicar a súa visión sobre a cuestión: “(…) Aí vin o perigo de que se fora todo ao garete ou se convertera todo no que eu creo que son a maioría dos dobradores, currantes que se gañan a vida: outros colocan ladrillos e eles meten voces. É moi respectable, pero non é o que eu quero facer.”

O compromiso e o legado de Vidal Bolaño

Se o país estivese dereito, tiñan que existir unhas obras completas de Roberto Vidal Bolaño con estudo preliminar”

– Manuel Lourenzo, en palabras recollidas nesta reportaxe de Óscar Iglesias para El País (16/12/2011).

Se o país estivese dereito, non sería este outro grande do teatro galego quen tería que reivindicar estas cuestións. Tampouco serían familia e achegados quen terían que romper a cabeza para que alguén editase unha obra completa como a que Lourenzo pedía. Mais este país funciona así, e é a iniciativa da cidadanía a que o segue mantendo vivo entre nós con representacións feitas sen ningún tipo de axuda económica, como a que citei ao comezo deste texto, ou con homenaxes como a que a asociación de veciños do seu barrio, o de Vistalegre, lle rende no día de hoxe.

Por desgraza, semella que non interesa que o teatro e o pobo se coñezan e convivan; a pesar de que esta interrelación é a razón de ser deste xénero literario. O teatro naceu como un xeito efectivo -dos máis efectivos, sen dúbida- de difusión de ideas de cara á educación e a formación popular, e o teatro -como ben sabían Villar Ponte e outros membros das Irmandades da Fala-, é un dos poucos instrumentos dos que dispuxo sempre o contrapoder nos pobos sen Estado para a representación pública dun ideal identitario concreto e útil de cara á construción nacional. O teatro consegue chegar ao público, e quizais por iso, como ben explicou Xulio Lago na cita que abre este texto, non convén que o público acoda. No caso galego, non é complicado trazar unha analoxía entre a loita do teatro e a do país. A historia do teatro galego é a historia do combate da lingua por conquistar espazos públicos, é a loita pola construción dunha identidade colectiva, por colocar a nosa cultura no centro da vida comunitaria. Nun momento complexo para o país coma o que nos atopamos, a figura do homenaxeado deste ano non podía estar mellor escollida. É un autor que polo seu estilo, pola súa actualidade e, sobre todo, polas tématicas que tratou na súa obra, ten a capacidade de chegar á xente -especialmente á xuventude- con tremenda facilidade. Fálalles a eles das súas preocupacións. Fálanos a nós. Porén, o certo é que o seu ano non se está a aproveitar demasiado. Incluso a súa figura queda un tanto eclipsada pola de Rosalía, en quen o propio autor se centrou na súa obra Agasallo de sombras (1984), coas celebracións dos 150 anos da publicación de Cantares Gallegos. E digo eu, non será que unha e outra cuestión se poden compaxinar mellor? Mentres a figura do dramaturgo compostelán non sexa tratada socialmente como merece, como dixo Xulio Lago, non se romperá o muro que se levanta entre el -entre o teatro en xeral- e a masa social. Mais hai algo do que eu non teño dúbidas. Nin a nosa lingua nin Vidal Bolaño naceron para o museo. Naceron para estar na rúa, entre a xente, e alí é onde esperamos que estean hoxe, pero tamén o resto dos días do ano de todos os anos da vida. Se o país estivese dereito… Seremos nós quen o teñamos que ir endereitando, como fixo, até os seus últimos días, o autor que hoxe homenaxeamos. Só o cancro puido rematar, naquel 11 de setembro de 2002, cun auténtico trebón de forza e creatividade que aínda non ocupa o lugar que merece no mundo da nosa cultura.

Hoxe e sempre, longa vida ao noso teatro e longa vida a Roberto Vidal Bolaño, un home de aquí e para aquí.

Roberto Vidal Bolaño