As sempre mozas irmás Fandiño

Ás dúas en punto era a hora na que  as dúas Marías, Coralia e Maruxa Fandiño Ricart, saian dar o seu paseo. Día tras día. Ano tras ano. Estas dúas mulleres camiñaban desde a súa casa na rúa do Espírito Santo ata pasar por Porta Faxeira e chegar á Alameda. No seu percorrido piropeaban aos estudantes e deixábanse piropear.  Rían e brincaban; facendo e desfacendo desde a súa adolescencia o mesmo camiño. De novas eran tres as que saían pasear. A súa irma Sara acompañábaas, mais morreu nova. E daquela, pasaron a ser dúas. As dúas Marías. As dúas en punto.

Naceron nunha familia de once irmáns sen moitos recursos. Os seus pais eran artesáns. El zapateiro. Súa nai, costureira. Na súa mocidade viviron os anos da República, que comezaba a andar no mes de abril do 1931. Uns anos de liberdade nos que a igualdade semellaba máis próxima ca nunca. Uns anos nos que Compostela semellaba estaba a mudar. Desde o 1925 o Concello de Conxo ficaba anexionado ao de Compostela, aumentando a súa extensión. Santiago medraba. Había proxectos, había cambios, coma o da nova Residencia Universitaria nos terreos explanados para a Exposición Rexional do 1909 ou o da nova estación do ferrocarril.  Mais non só Compostela mudaba. Galiza tamén o facía. Os movementos políticos e estudantís tiñan forza e eran moi activos;  e tras a asemblea de municipios no 1932 para realizar o borrador, en xuño de 1936 o Estatuto galego aprobábase en plebiscito. Un Estatuto que nacía e morría case ao mesmo tempo.

Durante a República, tres dos irmáns de Maruxa e Coralia foron destacados militantes da Confederación Nacional do Traballo (CNT), que trasladara a súa sede rexional a Compostela no 1925. Os seus nomes eran Antonio, Alfonso e Manuel. Coa sublevación militar en xullo de 1936 comezaba o mal soño para a familia Fandiño Ricart.

                                                                              

Antonio, o maior dos homes, fora un dos fundadores de Solidaridad Obrera,  xornal anarco-sindicalista. En 1945 pasara a formar parte da secretaría da Confederación Rexional Galaica. Dous anos despois, no 1947, foi detido xunto con outros 200 membros da CNT. Antonio pasaría varios anos na cadea, na prisión da Parda en Pontevedra e na de El Dueso no municipio de Santoña, en Cantabria. Despois de cinco anos, en 1952, saíu do cárcere morrendo algo máis tarde debido aos malos tratos sufridos na cadea.

Manuel, outros dos irmáns, fora desde os 15 anos militante da CNT. Co estalido da Guerra Civil fuxiu e permaneceu agochado nunha casa na Carricova durante nove anos, do 1936 ao 1945. No 1945 volvía a facerse cargo na clandestinidade da Secretaría da Confederación Rexional Galaica. Mais no 1947, coa detención de militantes, Manuel volvería  agacharse na súa casa ata o 1949. É neste momento no que é detido. Manuel Fandiño permanecería preso ata o 1953  no cárcere de El Dueso.

Alfonso tamén fuxira, desde o porto de Muros a Asturias. Alí loitaría xunto ao bando republicano na fronte do norte, converténdose tamén no fundador da Agrupación Confederal  Galaica en Asturias. No Levante, a onde fuxiu tras a desfeita de Asturias no 1937, foi o secretario da Federación de Gallegos Libertarios. Do Levante partiría ao exilio do que non retornaría ata os anos 60.

Cos irmáns fuxidos as Marías foron vítimas da represión dos falanxistas, que trataban deste xeito de descubrir o paradoiro dos irmáns Fandiño. Chegaban á casa da familia a calquera hora, aporreaban a porta, desbarataban a vivenda. Batían nas irmáns, espíanas e paseábanas pola rúa. Maruxa e Coralia, con pouco máis de 20 anos, foron vítimas de numerosas humillacións. Por elas pasaron os curtes de pelo e o aceite de rícino. Nalgunhas ocasións levábanas ata o monte do Pedroso e alí eran maltratadas, mesmo se cre que unha delas puido chegar a ser violada. Os golpes non só deixaron marcas no corpo senón tamén na cabeza. As irmáns Fandiño quebraron non só fisicamente senón tamén psicoloxicamente.

Nos anos da posguerra malviviron. A súa situación económica era moi precaria. As familias ben de Santiago, e mesmo aquelas de clase traballadora, deixaron de levarlle encargos. As Marías, coma a súa nai, eran costureiras. Mais non cosían. Ninguén quería significarse. Malia isto, as Marías sempre gozaron dunha gran simpatía entre os veciños e veciñas de Santiago. As Marías vivían da caridade. Os veciños deixaban pequenas cantidade de diñeiro no ultramarinos O Carro, aínda hoxe no Cantón do Toural, para que puidesen mercar alí alimentos. A comezos dos 60, un temporal tirou abaixo o tellado da súa vivenda e entre os veciños chegaron a recadar 250.000 pesetas, o que daquela case valía un piso.

Maruxa era a máis vella, aínda que de menor altura, era  quen levaba a voz cantante. A máis resolta das dúas irmáns. Coralia, pola contra, era máis silandeira. As dúas paseaban de ganchete polas rúas da Zona Vella. Con aquelas roupaxes estrafalarias, con aqueles panos, con aquelas faces tan brancas de tanto po de arroz, en contraste coas súas fazulas e os beizos cheos de cor por mor do colorete e o carmín. As Marías eran case teatrais. Chiscaban os ollos e escribían cartas aos estudantes. Dicíanlle piropos pola rúa, algo que ningunha muller se atrevería a facer baixo o xugo do franquismo. Mais debaixo daquela actitude, daquelas máscaras, había moita fame e moita dor. Tamén había moito medo. As Marías xamais se atreveron a saír de noite.

No 1980 finaba Maruxa. E só tres anos despois, Coralia, quen pasara os últimos anos da súa vida cunha irmá na Coruña. Co tempo fóronse esvaecendo da memoria colectiva dos composteláns e as compostelás, ata que no ano 1994 César Lombera conseguiu convencer ao Concello para que se puxese unha escultura na súa memoria. Escultura que el mesmo fixo. Desde aquela as Marías fican na entrada da Alameda. No punto exacto onde  remataban o seu paseo. De ganchete, cheas de cor, chiscando un ollo. As Marías, Maruxa e Coralia Fandiño Ricart, foron un berro de liberdade e rebeldía na cidade escura que foi  Compostela baixo o franquismo.

” De qué piano ou mares doces ritmos veñen

e vos cantan sireas de promesas dentro

con palabras de amor que firmes credes

que serenatas aínda nos xardíns vos soan

en tanto xordos nós silencio achamos

oh Marías

antenas

a capturar noivados.”

Bernardino Graña