O imperialismo ou a dualidade americana

Dende as súas propias orixes os Estados Unidos de América representaron a liberdade. A vitoria da Unión sobre a coroa inglesa na Guerra da Independencia significou o triunfo da primeira revolución liberal da historia da humanidade, e marcou o inicio da decadencia dos poderes absolutos no resto do mundo civilizado. As pequenas colonias alén do mar, oprimidas por unha coroa que os menosprezaba como a un fillastro desterrado que, a pesar de todo, debe pagar tributo e render obediencia a tan ingrato proxenitor, pegaban un golpe nunca visto sobre o taboleiro da política internacional. Eran tempos románticos, non cabe dúbida, durante os cales o pai da nación, George Washington, proclamaba que «todos os homes nacen iguais» e dotados de «certos dereitos inalienables». Todos estes ideais atoparon o seu punto de conexión nun documento, a Constitución de 1787, cuxas primeiras palabras quedarían gravadas para sempre no imaxinario americano: «We, the people» (Nós, o pobo). Con estas esperanzadoras verbas comezaba o ascenso inapelable dun país cheo de grandes aspiracións.

John Gast, American Progress (1872), pintura que simboliza o Destino Manifesto

John Gast, American Progress (1872), pintura que simboliza o Destino Manifesto

Por desgraza, aquela América ideal nunca chegou a ser realidade, precisamente porque dende a súa orixe, o carácter da nación estaba conformado por unha perigosa dualidade. Os Estados Unidos amaban a liberdade, si, dentro do seu territorio, mais os conceptos “liberdade” e “territorio” tiñan para eles un significado caprichoso, legado precisamente do seu pasado europeo. Primeiro, a Doutrina do destino manifesto, xa provinte da época colonial, abriu o camiño da colonización de toda Norteamérica, agás o territorio canadense (e porque non lles deixaron). Á fin e ao cabo, se estaban destinados a facelo, quen eran os indíxenas para opoñerse a eles? Máis adiante, no século XIX, a Doutrina Monroe propiciou a intromisión do país nos asuntos do resto do continente americano, baixo o sempre nobre propósito da protección destas pobres e indefensas nacións dos malvados colonos europeos. Desta vez, era o sentido da responsabilidade o que os movía a actuar fóra das súas fronteiras. Algo así como a carga do home branco, da que falaría décadas máis tarde Rudyard Kipling no seu famoso poema.

Finalmente, o século XX levou ata as portas da Casa Branca a coartada perfecta para emprender unha nova misión, esta vez de nivel mundial: a Guerra Fría. Non deixa de ser curioso que a «land of the free», como reza o seu hino, conseguira en apenas tres séculos unha influencia maior da que calquera imperio na historia xamais soñara. No tocante á política exterior ben poderiamos dicir que os sucesivos gobernos norteamericanos levaron a cabo un exercicio de cinismo digno dunha personaxe de Oscar Wilde.

«Se Inglaterra e os Estados Unidos se propoñen derrocar a Sadam Husein para instaurar unha democracia paréceme ben. Pero se veñen para quedarse e dominar o noso país, se o que lles interesa é o petróleo, mellor que non veñan.»

bagdadEste era o tipo de opinión que máis escoitou Jon Lee Anderson no transcurso dos meses que precederon á Guerra de Irak, durante os cales o americano, experto reporteiro de guerra forxado nos dementes conflitos latinoamericanos dos anos 80, se adicou a enchouparse do país que se vanagloria do seu pasado como “berce da civilización” previndo o inminente conflito internacional. Nestes meses, Anderson tivo tempo de entrevistarse con grandes personalidades do goberno de Sadam Husein, coma o ministro de exteriores Tarek Aziz; amigos do ditador, coma o seu doutor persoal Ala Bashir; ou mesmo opositores ó réxime, cuxo principal núcleo naquela época estaba establecido en Irán. O autor podería, chegado a este punto, terse dado por satisfeito, mais nun exercicio xornalístico verdadeiramente impecable, Anderson percorre de arriba abaixo a columna vertebral de Irak, pasando por tódolos estratos sociais, e atopando todo tipo de suxeitos. Foi esta incesante busca a que lle permitiu unha completa comprensión da idiosincrasia deste pobo, moi necesaria para entender o conflito que estaba a piques de desencadearse. Jon achégase pouco a pouco a eles, superando en moitos casos o seu medo a falar -dada a brutal represión á que estaban sometidos- coa sensibilidade e humildade propias do viaxeiro que leva décadas movéndose en terreos pantanosos, para darnos un elaborado relato das súas personalidades. O resultado desta experiencia sería a súa monumental obra La Caída de Bagdad.

En contra do estereotipo do “antiamericanismo radical” e o fundamentalismo, que tan ben se encargaron de propagar os gobernos dos EEUU -especialmente tralos atentados do 11S– os iraquís son amosados como un pobo pacífico, vítima dos abusos dun réxime de terror, e preocupado polas posibles consecuencias que unha guerra pode traer ás súas vidas. Preocupados, pero tamén esperanzados, xa que a guerra é vista pola maioría como a única posibilidade de liberación, de vitoria sobre a tiranía que os levaba martirizando durante os últimos 30 anos. A pesar disto, deixan claro en todo momento que non aceptarán de ningunha maneira que o prezo da súa liberdade leve consigo a perda da súa autonomía como nación, e é precisamente este punto o que provoca máis suspicacias entre eles. A pesar da verborrea incesante de George Bush e Tony Blair (apoiados polo seu queridísimo amigo Ásnar e o actual presidente da Comisión Europea, Durão Barroso), que prometían non ter interese algún nos recursos enerxéticos do país, o pobo de Irak aínda non esquecera que durante a Primeira Guerra do Golfo George Bush “pai” respectara a Sadam trala súa derrota. Sería diferente o seu fillo?

"D'Artagnan" Bush e os seus "tres mosqueteiros" no Cumio das Azores

“D’Artagnan” Bush e os seus “tres mosqueteiros” no Cumio das Azores, 16 de marzo do 2003

As reveladoras conversacións vanse entrelazando coa coidada narración do autor, que nos vai debullando, pouco a pouco e con detalle, o funcionamento de Irak baixo a terrible ditadura dun Sadam Husein que se erixe como dono e señor dos destinos do seu pobo. Un home cruel e desapiadado que, nembargantes, pretende atribuírse unha imaxe de magnanimidade e benevolencia ao estilo dos antigos sultáns que conforman as lendas da súa terra.

A eficiente represión levada a cabo polo Mujabarat -a policía secreta- esparexía de modo silandeiro o abono máis axeitado para a consagración dunha ditadura: o medo. Os ecos dos berros na noite, provintes das cárceres secretas nas que se torturaba á xente “desaparecida” constituían algo común nun país no que confiar en alguén afastado dos círculos familiares máis achegados significaba un acto de insensatez manifesta, xa que o risco de delación era elevado. Ninguén estaba seguro no Irak de Sadam.

Finalmente os americanos chegaron, viron e -apenas nun mes e medio- venceron. Pero, como estaba previsto, iso non era todo. O primeiro sinal do que realmente estaba a suceder deuse inmediatamente trala caída de Bagdad, na forma do inocente xesto dun soldado estadounidense que buliu a pousar as barras e estrelas sobre a cabeza dunha estatua do recén derrotado ditador. Probablemente foi un xesto inconsciente, fraguado no fervor da vitoria, e tan só durou uns segundos -o tempo que, ante as atónitas e escépticas miradas dos iraquís presentes, os soldados tardaron en mudar a bandeira americana por unha iraquí-, pero poucos instantes na historia teñen probado ser tan sintomáticos e reveladores. A verdadeira Guerra de Irak estaba por comezar.

Foto: AP

Foto: AP

Desouvindo os consellos dos auténticos coñecedores da sociedade iraquí (os propios habitantes do país), os dirixentes estadounidenses intentaron establecer unha coalición de monicreques controlados por eles. Precisamente, o que Anderson levaba meses escoitando que non debían intentar baixo ningún concepto. Como en tantas outras ocasións (véxanse Irán ou Cuba) esta política neocolonial fracasou, e ao pouco o país tíñase tornado nunha polvoreira antiamericana imposible de controlar. Antigos xeques facéndose fortes nos seus poboados, mentres en Bagdad a sombra escura do fundamentalismo islámico, antigamente reprimido por Sadam, estendíase coma un vento que avivaba as lapas da guerra. Policías, acusados de axudar aos invasores, eran atacados polos insurrectos, e civís inocentes eran asasinados todos os días nunha loita fratricida que ninguén podía deter. Os Estados Unidos tiñan conseguido en poucos meses pasar de heroes a viláns, enviar un país á ruína, e darlle ao terrorismo internacional un novo pulo, cuxas consecuencias se manifestaron nos posteriores atentados de Madrid e Londres. Todo isto en nome da tantas veces prostituída liberdade.

A extensa crónica de Anderson déixanos neste punto, un ano despois da “vitoria” das tropas americanas. Hoxe en día, dez anos despois do comezo da guerra, o país segue inmerso nun bucle de violencia ininterrompida que os medios xa casi non se molestan en mencionar. Como di o propio autor na última liña do libro, «Bagdad aínda segue a caer».

Foto: AP

Foto: AP