Os fracasos do sistema educativo

Hai uns meses, durante unha clase impartida na facultade de Ciencias da Comunicación, o profesor preguntounos se coñecíamos o modelo de comunicación de Jakobson. Na aula estableceuse un silencio un tanto incómodo que logo deixou paso a un murmurio nervioso. Mentres, o profesor repetía a pregunta, estrañado, unha e outra vez. “Estades seguros de que isto non volo explicaron na ESO? E no Bacharelato?”. Si, estabamos seguros. Sen poder ocultar a súa indignación, o profesor comezou a explicar o devandito modelo. E entón todos nos demos conta de que si o coñecíamos. Emisor, receptor, mensaxe, código, canle, contexto… O caso é que nolo ensinaran coma o modelo de comunicación sen máis, coma se fose o único; unha especie de verdade superior que non era obra de ninguén, que estaba por riba do pensamento de calquera autor.

É un caso concreto que quizais non ten demasiada importancia, pero naquel momento sentín un estalido nos engranaxes da miña mente. “Isto é o que aprendemos”, pensei. Isto é que o que nos ensinaron toda a vida. Another Brick in the Wall, que cantaban Pink Floyd. Pode que o modelo de Jakobson sexa o máis completo á hora de entender a comunicación en xeral, sexa entre individuos ou organizacións. Esa non é a cuestión. O caso é que o ensino está organizado de tal xeito que en cuestións que teñen diferentes enfoques ou que incluso dan pé ao debate, o que aprendemos son verdades absolutas, supraterrenais, coma se estas estivesen escritas nas táboas que Moisés recibiu no Monte Sinaí.

programación el roto

O ensino, ademais de aportar coñecementos, debe cumprir a función de espertar o espírito crítico no alumnado. E o alumnado, tanto na educación secundaria como na universitaria, é educado nun acriticismo brutal. Non hai máis que ver calquera materia de literatura. Está claro que é imposíbel ler todos os títulos que serían de interese, pero é que en xeral memorízanse interpretacións que uns determinados críticos realizaron sobre a obra do autor sen nin sequera ler un fragmento desta. Hai pouco comentábame unha amiga que a seu irmán lle esixen que aprenda resumos de obras de Castelao, Risco e outros clásicos da nosa literatura, pero durante os 9 meses que dura o curso non se lles pide a lectura de ningunha destas obras. En que cabeza cabe isto? Que sentido ten memorizar tramas e argumentos sen desfrutar da obra, nin sequera dun capítulo, e sen ter a oportunidade de realizar unha interpretación persoal? E non é a escola a que ten que fomentar o interese pola lectura?

E a creatividade? Lembro que aló por 5º ou 6º da Educación Primaria, a nosa titora ausentouse durante unha semana e o seu lugar ocupouno unha profesora que nunca nos dera clase e que xa estaba para xubilarse. Acórdome perfectamente porque a substituta, por algunha razón que descoñezo, pediunos que escribísemos unha obra de teatro. Naquel momento descubrín que me gustaba escribir e que non se me daba mal. Creo que foi o único acercamento serio á creación literaria durante o meu paso polas diferentes etapas da educación. E de casualidade. En xeral, cando tes 10 ou 11 anos, o que fas cando chegas á casa é baixar á praza cos amigos ou merendar un bocadillo de nocilla mentres ves o Xabarín. É máis difícil que te poñas a escribir unha serie de relatos ou a pintar cadros. Para iso está a escola, para que un poida coñecer e desenvolver as súas capacidades e destrezas. Porén, todo queda afogado pola nosa cultura do exame, que pouco máis avalía que a capacidade de memorización do alumno. Moitos rapaces rematan o ensino obrigatorio -se o rematan- cansos de estudar e sen saber que é o que se lles dá ben. Incluso na Universidade é complicado que un poida centrarse no ámbito que máis lle interesa ou para o que ten máis capacidade; problema que se acentúa co Espazo Europeo de Educación Superior (o famoso Plan Boloña), que aumenta a rixidez do itinerario a seguir en cada un dos graos.

Hai outros camiños? Claro que os hai, pero é difícil poñelos en práctica nun país no que os recursos que se destinan ao ensino son insuficientes e están mal empregados; no que a educación é utilizada como un arma polos sucesivos gobernos. Grupos cun menor numero de alumnos para individualizar a aprendizaxe, maior liberdade para elaborar un plano de estudos propio, fomento da creatividade e educación en valores desde que os rapaces chegan á escola… Existen modelos nos que nos podemos inspirar, aínda que o contexto social e cultural sexa diferente. O finés é un deles, e os resultados están á vista. Se vos interesa o tema, botádelle un ollo a este artigo para entender algunhas das claves que explican o seu éxito.