Un día na leira do trigo

Fai uns días, cando volvía da facultade á casa para comer a iso da unha e media, a charla duns rapaces nunha terraza da rúa dos Pelamios chamou a miña atención. Eran tres, cada un coa súa caña e as súas respectivas tapas. Conversaban a desgana.
– E hoxe que comemos?
– …
– Non sei, pero creo que queda un paquete de spaghettis.

Por mor da iniciativa dun primeiro e a rápida e orixinal resposta dun terceiro, aquel día tres corpos nutríronse e unha moza decidiu pórse a escribir. Así que seguín o meu camiño cavilando na cantidade de pasta que comemos ó longo da vida, mentres alguén falaban da pouca que imos a gañar.

Ensimesmada co atún e a salsa de tomate chegoume un wasap (¿WhastApp?, ¿wassup?, ¿guatsap?, ¿que?, ¿que?) da miña compañeira de piso que rezaba tal que así: “Se podes sube pan”. De seguro non é a primeira vez que ledes esta oración. Acéptanse variantes tales coma “cando subas trae pan” (compoñente de obrigatoriedade), “compra pan” (ditatorial), “traer pan ti poder” (cando vives con Yoda), “suve psn” (cando vives cun idiota). A miña compañeira non será un mestre Jedi, pero tampouco parva, así que pasei pola panadería antes de subir ó piso. Noventa céntimos por unha barra artesá sacada do forno facía uns instantes. Quente. O cheiro desa peza de pan era unha tentación suculenta que incitaba ó roubo do corrosco. Un clásico.

Ós spaghettis, ós filetes con patacas fritas, ó que nos mandan da casa en tuppers, a todo, que non lle falte o pan. Nesta sección falaranvos de todas as receitas das que podedes apropiarvos para convertervos en bos cociñeiros cos mínimos recursos; pero eu quixera deixar neste espazo, e nunca mellor dito, a miña faragulla. Pois que pasa dende a primeira semente de cereal ata que pagamos pola apetecible barra? Gustaríame que visedes en fotografía o proceso básico para que se produza esa transformación: a colleita do trigo.

Este traballo tradicional do agro galego consiste en segar a planta do trigo (ou centeo) para despois, na malla, separar o gran da palla. Unha vez obtido o froito, emprégase para facer pan, alimentar ós animais ou sementar á volta do ano. Para que a recolección teña lugar nos meses secos e soleados de verán (agosto sobre todo pero tamén xullo ou a primeira quincena de setembro) é menester plantar a semente de trigo en decembro. As espigas precisan preto de oito meses para madurar.

A malla moderna segue a ser un espectáculo.

Na década de 1970, Andrés Do Barro cantáballe a unha muller de corpiño xeitoso deitada na eira e Víctor Manuel invitaba ás mozas a “ir al huerto”. Pero sucedía que naquel tempo comezaba a xeneralizarse a introdución de apeiros mecánicos na seitura, o que fixo que este fose deixando de ser un traballo colectivo. Atrás quedaban os días de verán nos que o dono dos cereais chamaba a unha cuadrilla de homes e mulleres – uns por razóns de veciñanza e outra parte familiares – para que axudasen na colleita.

Colleitadora.

Os fouciños que carrexaban os homes para a sega e as gañas de traballar das mulleres e nenos foron substituídas polas malladoiras mecánicas primeiro, e polas colleitadoras xa na década dos anos 80 que fan, a un tempo, a sega e a malla. Estas portentosas máquinas autopropulsadas alúganse xunto co servizo do dono por cincuenta euros a hora aproximadamente. Con elas, o traballo manual que noutrora se facía durante varias xornadas de sol, agora é mecánico e só precisa dunhas poucas horas dependendo da amplitude da leira.

Barra e dentes de corte no mecanismo de sega.

Como unha costume arraigada durante moitos anos, a xente segue achegándose a ver o transcorrer da malla moderna. Os homes xa non son os encargados de cortar o trigo cos fouces para que, detrás, as mulleres o vaian xuntando en feixes chamados mollos. A malla, que recordemos consiste na separación do gran da palla, agora non se consegue cun grupo de persoas batendo con mallos nos feixes de cereal, de maneira compasada e rítmica. As actuais colleitadoras realizan os mesmos labores coa única intervención humana de quen conduce este transformer que podedes ver nas imaxes.

A través do obxectivo da cámara o que se ve é un poderoso sistema de corte que arranca o trigo, vomita a palla e almacena a semente para logo baleirala nun remolque ou directamente na zona preparada para gardar o gran ata que esté listo para moer. Non hai máis. Pedíronme hai xa un par de anos que fixese unhas cantas fotografías da malla moderna pois tiñan pensado para as colleitas posteriores tornar ó xeito tradicional. Como moitos outros proxectos, isto continúa no aire e nunca se chegou a dar esa comparativa entre pasado e presente. A gran máquina verde John Deere segue a vir cada verán. A ninguén lle apetece xa romperse o lombo segando e mallando se existen apeiros preparados para tal labor. O espírito daquel traballo colectivo terá que seguir vivo no recordo de quenes naceron antes dos oitenta. Lembrazas das comidas comunais, fornecidas polos donos da leira, dos xogos e das festas que acompañaban as xornadas de traballo que comezaban ben cedo, almorzando ó raiar do sol.

Atardecía cando home e máquina marcharon despois de tres horas de traballo. Na leira quedaba a palla xa sen semente. Unha lúa case chea despedía o día de colleita mentres o tractor co remolque repleto de gran se dirixía á cabana preparada para gardalo. Na casa non esperaban os veciños ó redor da mesa famentos causa dunha longa xornada de choio. A pesar disto, unha reconfortante e solitaria cea poñía o punto e seguido á seitura. Ó amencer do día despois, o trigo tiña que empezar a prepararse.

Limpadora de trigo a motor.

A colleitadora inclúe de por si un sistema de limpa que emprega un ventilador para separar os gran das herbas menos pesadas e do pó. A pesar disto é aconsellable limpar o trigo dúas veces, a primeira delas xusto despois da malla. O xeito moderno de colleitalo implica que vaia moito verde entre a semente causa do pampillo e das malas herbas que medran entre o cereal. Así que de boa mañá, cando os raios comezaban a quentar a friaxe da madrugada, camiñamos ata a cabana onde repousaba o trigo apañado o día anterior. A limpadora xa estaba preparada e co motor aceso. Famenta de suciedade, convulsionábase no medio do estrondo. Os caldeiros con gran e verde baleirábanse na boca da máquina que ía cribando o froito e expulsando o pó. Foi entón cando o ruído da limpadora comezou a xuntarse coa tos dos presentes nunha melodía rítmica de aspecto pouco saudable. Os quilos de trigo saían limpos por un buraco máis pequeno, coma unha cascada de auga amarela de tacto suave e agradable.

Despois desta primeira criba, o gran déixase a asollar, é dicir, exténdese nunha superficie exposta á calor do sol. Durante quince ou vinte días esperarase a que o trigo toste antes de almacenalo en sacos ou huchas de madeira. Cando vaia curado e esté listo para moer é preciso volver a limpalo pois hai que evitar calquera tipo de suciedade na muiñaxe. Estoutro proceso realízase habitualmente a finais de outubro ou principios de novembro. Pero isto, amigos, formará parte doutro artigo que espero estedes dispostos a ler.

Adoro o recordo de pequena daquelas merendas con pan e chocolate. Era un bolo feito con antigo agarimo, redondo e fariñento. Do mesmo xeito que os apeiros substituíron o traballo dos nosos maiores, a textura e calidade dos comestibles foi minguando. De todos xeitos as colleitas séguense a realizar de maneira efectiva e cunha intervención mínima pero humana.  Un motivo de sorriso que haxa pan na mesa.

Gústame a vida universitaria e a súa curiosa alimentación: un día si, outro non. Pero por favor, sempre que volvades, acordádevos de subir unha barra.

Texto e fotos (realizadas en Igrexafeita, San Sadurniño): Sara Yáñez